O svemu po malo...

Dušan Janjić, naučni savetnik - Centar za sociološka istraživanja, Institut društvenih nauka.Diplomirao je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu (1973), magistirao (1987) i doktorirao (1997), na istom fakultetu, na temu teorijskog određenja pojma “Nacija”. Specijalizovan je za sociologiju i istraživanja teorije nacionalizma, etničkih odnosa i zaštite
manjina. Učesnik je na oko 200 međunarodnih naučnih konferencija. Autor je preko 100 objavljenih publikacija. Osnivač i koordinator Foruma za etničke odnose; osnivač i prvi generalni sektretar Evropskog pokreta u Srbiji; član Saveta etničkog Akorda – Projekat za etničke odnose, Princeton, USA; Helsinška društvena skupština. Član SK Srbije (1968 – 1988), osnivač i potpresednik Socijaldemokratije (1997 – 1999). Urednik brojnih stručnih časopisa i izdanja.

ISKUŠENJA SADAŠNJE SRBIJE (I DEO)

SRBIJA NEGDE IZMEĐU

Vreme od 1987, preko oktobra 2000, do danas (2011. godine) je jedno od najburnijih razdoblja u srpskoj političkoj istoriji. U tom periodu zbilo se i sledeće:

-          kraj komunizma odnosno socijalizma;

-          raspad Jugoslavije kroz seriju unutrašnjih ili građanskih ratova koji su imali i odlike međuetničkih ratova;

-          stvaranje novih država na prostoru bivše Jugoslavije uključujući i stvaranje SRJ, SCG, kasnije, nezavisnih država Crne Gore i Srbije, kao i proglašenja nezavisnosti Kosova;

-          sankcije EU i OUN i njima uspostavljena desetogodišnja međunarodna izolacija;

-          rat s vodećim zemljama Evrope i sveta, odnosno s NATO – om (1999 godine), koje (od oktobra 2000. godine) mukotrpno, ali izvesno, prerastaju u nastojanje Srbije da se uključi u evro – atlanske integracije (EU i NATO);

-          obnova višepartijskog sistema i izbora u okvirima nedemokratske vladavine Slobodana Milošavića i preddemokratskog poredka koji se gradi u postmiloševićevo doba (od 5. oktobra 2000. godine do danas);

-          povratak nacionalne državnosti Srbije, koja nije ostvaren na osnovu političke namere i plana vođstva Srbije i srpske nacije, već kao ukupni rezultat poraza i političkih odluka drugih političkih aktera i država, uključujući referendumsku odluku građana Crne Gore da obnove svoju državanost i da izađu iz SRJ - SCG,  

-          započinjanje sveobuhvatnih, a socijalno bolnih reformi, naročito loše vođen proces privatizacije koja je poprimila oblike tajkunizacije, uništila proizvodni sektor i podstakla visoku korumpiranosti političara  i, 

-          radikalne promene kulturnih obrazaca i vladajućih moralnih i socijalnih normi itd.

Sadašnjost i budućnost Srbije neophodno je sagledati u kontekstu globalizacije. Globalizacija, s jedne starne, povezuje države i smanjuje snagu pojedinačne nacije – države, a, s druge strane, nameće potrebu za jačanjem države kao oslonca nacionalnog identiteta i mehanizma zaštite lokalnih reusursa.

Problem Srbije je u tome što je dražava nefeikasna i slaba da bi mogla da podrži jačanje unutardruštvenih i nacionalnih integrativnih veza.  Zato se današnja Srbija može označiti kao “nedovšena država” u čijem životu jačaju procesi koji ukazuju da još uvek nije razrešeno pitanje njene budućnosti.

Pored činilaca koji mogu da dovedu do toga da Srbija bude izgrađena kao efikasna država, postoje i snažne tendencije da ona postane „promašena država”. Kao „promašena država” Srbija ne bi bila u stanju da ostvari potrebnu unutrašnju, unutaracionalnu integraciju, a ni spoljne, internacionalne integrativine veze. Takva država ne može da odgovori na izazove globalizacije tako što bi se uključila u regionalne i globalne integracije i, istovremeno, očuvala i razvila svoje osobenosti i prednosti. To, pak, znači da bi se nastavio trend dezintegarcije Srbije. Zbog svega toga neophodno je  da se, u sagledavanju rešenja problema izgradnje Srbije kao nacije – države, razmotre najmanje dve opcije, koje predstavljaju različite ciljeve i različite uslove u kojima će se odvijati proces izgradnje nacije - države:

Prva opcija je ostvarenje „evropske budućnosti”, a unutor ove nameću se sledeći  prioriteti:

- u periodu od 2011. godine do uključivanja u Evropsku uniju (EU) (najverovatnije 2021 -  2025. godine), potrebno je da se Srbija od slabe, odnosno „nedovršene države”, kakva je danas, dovede do stupnja moderne i efikasne, odnosno tako zvane „noramlne države”;

- u periodu od uključenja Srbije u EU do 2050 godine, biće neophodno da se nacija – država podvrgne postpenoj deregulaciji, odnosno prenosu pojedinih državnih funkcija na evropska tela. To, pak, nameće jačanje srpskog društva.

Druga opcija je u slučaju neuspeh sadašnjeg modela evropskih integracija. Do ovog neupseha može doći bilo zato što se Srbija nije uključi u EU, bilo što se EU reorganizovala i ostavila Srbiju izvan kruga „tesno integrisanih” zemalja. U ovim uslovima se nameću sledeći prioriteti:

- jačanje države, počevši od 2011. godine i podizanje njene efikasnosti u suočavanju s unutardruštvenim, ali i globalnim izazovima  (itso kao i u prvoj opciji);

-  izgradnja novih regionalnih i globalnih oslonaca, odnosno savezništava koja ne isključuju ni EU.

U razmatarnju pravca u kojima će se kretati proces izgradnja Srbije kao nacije – države, valja uvažiti realnost. Realnost pokazuje da početna pozicija Srbije nije obećavajuća. Krajem 20 veka, po prvi put u svojoj istoriji, Srbija i srpska nacija su dospele na stranu istorijskih gubitnika. Oporavak od velikih gubitaka i okretanje razvoju, unutrašnjoj stabilnosti i jačanju međunarodnog ugleda i uticaja je težak i dugotrajan posao.

Dva velika problema muče Srbiju, a to su: krize  legitimacijskog temelja i nedovršenost izgradnje nacije – države.

1.      Osnovne odrednice krize  legitimacijskog temelja savremene Srbije i mogućnosti izgradnje  otvorene političke zajednice i integracija.

Srbija je de facto multietnička i multikulturna zajednica u kojoj su unutrašnje, etničke, kulturne, ekonomske i regionalne razlike velike. S obzirom da je, decenijama, etnonacionalizam preovlađujuća politička sila, izazov je da se uspostavi opitmalan balans između etničke lojalnosti nacionalnoj zajednici i građanske lojalnosti državi.

Razrešavanje pitanja legitimacijskog osnova trebalo bi ponuditi u novom ustavu. Pri tome, mora se uvažiti da je na delu duboka kriza identiteta Srbije i da ova kriza uključuje dva međusobno povezana i isprepletana pitanja:

 -          pitanje države, koja je ustavno određena kao „država građana“, a izgrađuje se kao nacionalna država Srba, i

-          pitanje krize „novog“ identitet srpska nacija, odnosno nastojanje da se nacionalni identitet izgradjuje po meri etnonacionalizma.

Jedno i drugo može se označiti kao „srpsko pitanje“. I ako je ovo pitanje latentno prisutno sve vreme postojanja bivše Jugoslavije, dramatizovano s raspadom Jugoslavije. [1] Do današnjeg dana, vođstvo Srbije nije ponudilo delotvoran odgovor na njega. Jedan od razloga je taj, što je srpsko društvo dočekalo 21. vek dezintegrisano i fragmentisano po socijalnim i etničkim linijama. U ovakvom društvu elite konkurentske elitama na vlasti ne mogu da se institucionalizuju.[2] Posle uklanjanja Miloševića s vlasti, započeo je postmiloševićevski period u kome je bivša opozicija došla na vlast, ali time nije napuštena politika ograničavanja slobode političkog organizovanja opozicije[3] . Izvestan napredak je učinjen, jer političke elite ne osporavaju više jedna drugoj legalite, prihvataju se rezultati izbori i ne dovode se u pitanje na izborima osvojeni manadati. Međutim, još uvek, nema slaganja oko legitimiteta. Otuda se može govoriti o učvršivanju „izborne demokratije“ u Srbiji.[4]

Time je omogućeno nesmetano formiranje legalnih organa vlasti na institucionalni način i stvaraju se preduslovi za mirnu kohabitaciju suprotstavljenih političkih elita. Istovremeno, jača nastojanje da se monopoliše javnosti od strane vladajućih političkih elita, i da se iz javnosti isključe konkurentske političke elite. Kako značajni segmenti društva deluju izvan institucija, institucije su onemogućene da uspešno deluju i da integrišu društvo. To utiče da ostaje nerazrešana kriza državnog identiteta, a kako je ova povezana i s krizom nacionalnog ideniteta i ova se produžava.

Kriza nacionalnog (etničkog) identiteta ispoljava se:

a) u domenu konflikata psiholoških stereotipova grade se novi ili pojačavaju stari stereotipovi;

b) na planu konflikata ideoloških doktrina odvija se žestoka ideološka bitka za pridobijanje pripadnika srpske nacije za pojedine ideološke koncepte, odnosno nacionalne programe.  Jedna opcija gradi nacionalni identitet na jedinstvenom kulturnom obrazcu koji određuje etničke celine ne potirući njihovu svojevrsnost. Druga opcija pitanja državne teritorije stavlja u prvi plan, zahtevajući širenje države-matice do zamišljenih etničkih granica. Druga opcija je, kroz istoriju srpske nacije, dominantnija, a njoj se priklonila većina intelektualne i političke elite Srbije[5];

c) zaoštreni su konflikti političkih institucija, to jest suprotstavljanje političkih organizacija (političkih stranaka, institucija vlasti itd.) oko kontrole političke, finansijske i vojno-policijske moći;

d) zaoštravanje sukoba na unutrašnjoj teritorijalo-političkoj ravni, kombinovanoj sa etničkim momentom.

Na savremenu krizu idebtiteta uticalo je istorijsko nasleđe, posebno: rat, diktatura i činjenica da je Srbija „nacija gubitnik“. No, važana činilac je politika koja je vođena sa nejasnim i promenljivim (nacionalnim i teritorijalnim) projektima. To je podsticalo razaranje starog i onemogućavalo izgradnju novog ideniteta.

Predominatni obrazac nacionalne samoidentifikacije, u Srbiji, pripada grupi predpolitičkih i primordijalnih odredjenja nacionalnog identiteta. Etničko poreklo (rođenje ili krv) i istorija su odlučujući "elementi" nacionalne samoidentifikacije ljudi. Veoma je izraženo i pozitivno nacionalno samovrednovanje sopstvene nacionalne zajednice, a odnos prema Drugima, naročito prema “konkurentskim zajednicama” kao sto su albanska, hrvatska, mađarska i bošnjačka zasićen je ksenofobijom i antipatijom. Kriza nacionalnog ideniteta i ksenofobija (strah i nepoverenje) izraženiji su nego međuetnička mržnja.

Sve to čini da je modernizacija, i dalje, potreba i uslov za opstanak i razvoj Srbije i srpske nacije. Uprkos tome, ideja o modernoj, demokratskoj, evropskoj Srbiji je još uvek samo na nivou želja. Ne postoji program ni strategija za izgradnju ovakve države.

2.      Nedovršenost izgradnje nacije – države i »partijska država« kao uzrok sve vece nepravde i sve dublje krize

Srbija je “nedovšena država”. To znači da je neefikasna i slaba država. Ova neefikasnost i slabost su u tolikoj meri izražene da su institucija postale „kulise institucija”. Ključne političke i ekonomske odluke se donose u političkim stranakama, neformalnim udruženjima  tajkuna i u neinsitucionalnim komunikacijama sa donosiocima odluka. Sukobi između političkih partija i blokova, institucija i vlasti, se pojačavaju u Srbiji u zavisnosti od toga ko kontroliše centre političke, finansijske i vojno/policijske moći. Današnja Srbija je „država moći“, koja se suočava sa problemom suvereniteta na delu teritorije koje smatar svojim (Kosovo).

Srbija je, kao drušvena a i kao državna zajednica, u procesu političkog i državnog konstituisanja. Proces izgradnje države se odvija u senci raspada bivše Jugoslavije. Dan – danas, Srbija je u procepu je između završetka procesa raspada bivše Jugoslavije i rađanja nove države. U institucionalnom sistemu postoje institucija koje su iz vremena Titove Jugoslavije (pre svega, državna i vojna služba bezbednost kao i vojna kontraobaveštajna služba; institucije u sistemu zdravstvene zaštite poput doma zdravlja, fržavnih bolnica i kliničkih centara); postoje i institucije koje je Milošević osnovao i prilagodio svojoj autoritativnoj vladavini (birokratska i korumpirana administracija i sudstvo, političkim strankama podređeno tužilaštvo, kontrolisani mediji; ustavom ustanovljen polupredesednički sistem; nedostatak institucija i procedura preko kojih bi građani mogli da utiču na vladu demokratske javnosti). Na kraju, institucije koje je osnovala nova vlast na osnovu balansa političke moći.  Ove ”novouspotavljene” institucija su neusklađene sa zadržanim starim, a često u  suprtonosti sa demokratskim insitucijama i normama. Kako insitucionalni sistem nije harmonizvan, on ne može da bude efikasan. Ovakav institucionalni sistem postaje činilac nestabilnosti u Srbiji.